प्रेम सिंह धामी - साउन, २१ गते। विश्वविद्यालयमा राजनीति हुनुको पहिलो आवश्यकता भनेको लोकतान्त्रिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्व निर्माण हो। जब युवा पुस्ता विश्वविद्यालयमा प्रवेश गर्छ, उनीहरू केवल किताबी ज्ञानमा सीमित रहन हुँदैन; बरु नागरिक चेतनासम्पन्न, विवेकी, उत्तरदायी र सामाजिक न्यायप्रति प्रतिवद्ध व्यक्ति बन्नुपर्ने हुन्छ।

यसै सन्दर्भमा राजनीति एउटा अभ्यासका रूपमा काम गर्छ, जसले विद्यार्थीलाई वैचारिक बहस, नेतृत्व विकास, र सामाजिक सरोकारप्रति संलग्न गराउँछ। तर यिनै सकारात्मक सम्भावनाबीच राजनीति संस्थागत शिक्षाको संरचना भत्काउने, गुटबन्दीको माध्यम बन्ने, र सत्ता केन्द्रित स्वार्थको औजार बन्ने खतरा पनि बोकेको हुन्छ। नेपालका विश्वविद्यालयमा आज देखिएको राजनीतिक हस्तक्षेप, दलगत हस्तक्षेप, र नियुक्तिमा हुने पक्षपातले यस्ता खतरा यथार्थमा परिणत भएका छन्। फलस्वरूप शैक्षिक गुणस्तर, अनुसन्धानको स्वतन्त्रता, र प्रशासकीय पारदर्शिता गम्भीररूपमा प्रभावित भएका छन्।

यस सन्दर्भमा प्रमुख चुनौती भनेको राजनीति र शैक्षिक अभ्यासबीचको सन्तुलन कायम गर्नु हो। राजनीति रहोस् तर शिक्षण प्रक्रियामा विघ्न नहोस्, बहस रहोस् तर हिंसा नहोस्, विचार रहोस् तर वैमनस्य नहोस्—यस्तो आदर्श अवस्था सिर्जना गर्नु विश्वविद्यालय प्रशासन, राजनीतिक दल, र विद्यार्थी संगठनहरूको साझा जिम्मेवारी हो। आजको अवस्थामा विश्वविद्यालयहरू राजनीतिक द्वन्द्वको अखाडा बन्नु, वैचारिक विविधताको सट्टा दलगत वफादारी बढ्नु, र योग्यता भन्दा नातावाद र कृपावाद हावी हुनु गम्भीर चिन्ताको विषय हो। यस्तो अवस्थाबाट मुक्त हुन राजनीतिक सचेतनालाई समावेशी शिक्षाको अङ्गका रूपमा स्वीकार्दै यसको व्यावहारिक अनुशासन तय गर्नु जरुरी देखिन्छ। त्यसैले विश्वविद्यालयमा राजनीति हुनु राम्रो हो, यदि त्यो शिक्षालाई सशक्त बनाउने, संस्थालाई उत्तरदायी बनाउने र समाजलाई प्रगतिशील बनाउने दिशामा अग्रसर छ भने मात्र। अन्यथा, यो ज्ञानको केन्द्रलाई अव्यवस्थाको गर्तमा पुर्‍याउने खतरनाक प्रवृत्तिमा परिणत हुन्छ।

विश्वविद्यालयमा राजनीतिको आवश्यकता शैक्षिक, सामाजिक र नागरिक विकासका विविध पक्षहरूसँग गहिरोसँग गाँसिएको विषय हो। राजनीतिक बहस र गतिविधिमा संलग्न विद्यार्थीहरू सामाजिक अन्याय, असमानता, लैङ्गिक हिंसा, जातीय विभेद, तथा जलवायु संकटजस्ता मुद्दाप्रति संवेदनशील बन्न पुग्छन्। उनीहरू केवल किताबी ज्ञानमा सीमित नरही जीवनका यथार्थ प्रश्नहरूसँग जुझ्न तयार हुन्छन्, जसले उनीहरूमा आलोचनात्मक सोच र नागरिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गराउँछ। विश्वविद्यालयभित्र स्वतन्त्रता, समानता, सहभागिता, बहस र आलोचनाको स्वतन्त्रता जस्ता लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको अभ्यास हुनु अनिवार्य हुन्छ, र यसका लागि विद्यार्थी यूनियन, प्रतिनिधिसभा, डिबेट क्लब, तथा सार्वजनिक फोरमहरू अभ्यासका प्रभावकारी माध्यम हुन्। यी संरचनाहरूले विद्यार्थीलाई लोकतान्त्रिक संस्कारमा अभ्यस्त गराउने कार्य गर्छन्, जसको प्रभाव उनीहरूको सामाजिक र राजनीतिक आचरणमा दीर्घकालीन रूपमा देखिन्छ।

त्यस्तै, राजनीतिक रूपमा सचेत विद्यार्थीहरू शैक्षिक नीति र व्यवस्थामा सुधारको माग गर्ने सशक्त दबाब समूहको रूपमा उदाउँछन्। जस्तै शुल्क वृद्धिविरुद्धको आन्दोलन, गुणस्तरीय शिक्षाको सुनिश्चितता, वा समावेशी र न्यायपूर्ण शैक्षिक संरचनाको माग—यी सबै आन्दोलनहरूले नीति निर्माण तहसम्म प्रभाव पार्ने कार्य गर्छन्। यस्ता आन्दोलनहरूले केवल प्रतिरोध होइन, वैकल्पिक दृष्टिकोण र समाधानको प्रस्ताव पनि ल्याउने अवसर दिन्छन्। साथै, राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न विद्यार्थीहरू रणनीति निर्माण, संवाद, निर्णय क्षमता, र संगठनात्मक सीपमा निपूर्ण हुँदै जान्छन्, जुन नेतृत्व विकासको आधारशिला हो। यी सीपहरू भविष्यमा सामाजिक नेतृत्व, नीति निर्माण, वा जिम्मेवार नागरिक बन्ने प्रक्रियामा अत्यन्त उपयोगी ठहरिन्छन्। यसरी विश्वविद्यालयमा राजनीति केवल वैचारिक चेतना विकासको औजार होइन, शैक्षिक संस्थालाई सामाजिक रूपान्तरणको दिशामा उन्मुख गराउने सक्रिय अभ्यास पनि हो।

नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा हाल देखिएको राजनीतिक प्रवृत्ति शैक्षिक संस्था तथा समग्र शैक्षिक प्रणालीका लागि गम्भीर संकटको संकेत हो। राजनीतिक चेतनाको नाममा गरिएको गतिविधिले विवेक, समावेशिता र न्यायको अभ्यास गर्नुको सट्टा विश्वविद्यालयलाई गुटबन्दी, भागबण्डा र सत्ता संघर्षको थलो बनाएको छ। प्राध्यापकहरूको नियुक्ति, बढुवा तथा शैक्षिक अवसरहरू राजनीतिक निकटताका आधारमा बाँडफाँड हुन थालेपछि योग्यता र क्षमता गौण बन्न पुगेका छन्। यसले योग्य व्यक्तिको मनोबल गिराउँछ भने अयोग्य तर पहुँचवाला व्यक्तिलाई निर्णायक भूमिकामा पुर्‍याउँछ, जसले शैक्षिक संस्थाभित्र संस्थागत अन्याय र पक्षपातको वातावरण निर्माण गर्छ। विद्यार्थीहरूले आफ्नो भविष्य बनाउने स्थलका रूपमा हेर्नुपर्ने विश्वविद्यालयहरू अब दलगत राजनीतिको प्रयोगस्थलमा रूपान्तरित भइरहेका छन्।

यसै राजनीतिक हस्तक्षेपको असर विद्यार्थी तहमा झनै गम्भीर देखिन्छ। विवेकी, समालोचक र उत्तरदायी नागरिक बनाउने साटो विद्यार्थीहरूलाई राजनीतिक गुटका अन्धभक्त कार्यकर्ता बनाउने अभ्यासले सामाजिक समरसता र बौद्धिक स्वतन्त्रतामा प्रतिकूल प्रभाव पारिरहेको छ। मित्रता, बहस र सहकार्यको स्थानमा आक्रोश, विरोध र झडपको संस्कार विकास हुँदै गएको छ, जसले शैक्षिक वातावरणलाई हिंसात्मक बनाएको छ। राजनीतिक हस्तक्षेपको असर केवल व्यवहारिक स्तरमा सीमित छैन; यो पाठ्यक्रम विकासदेखि लिएर अनुसन्धान, भर्ना, परीक्षा र मूल्याङ्कन प्रणालीसम्म फैलिएको छ। सम्बन्ध र पहुँचका आधारमा अवसरहरू प्रदान हुन थालेपछि शैक्षिक स्वतन्त्रता, निष्पक्षता र गुणस्तर गम्भीर रूपमा खल्बलिन्छ। यसैले, वर्तमान परिदृश्यमा विश्वविद्यालयभित्रको राजनीति कुनै ‘सजग अभ्यास’ नभई ‘विकृति र संकट’को रूपमा देखा परेको छ, जसको गहिरो समालोचना र सुधारको खाँचो छ।

नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा राजनीतिको नाममा फैलिएको विकृति र असन्तुलनको मूल जड वर्तमान चुनौतीहरूको गहिरो निचोडबाट स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। सबैभन्दा पहिला, राजनीतिक संगठनहरूबीच हुने हिंसात्मक झडप, गुन्डागर्दी, र बारम्बारका तालाबन्दीहरूले विश्वविद्यालयको शैक्षिक वातावरण तहसनहस पारिरहेका छन्। यस्तो अस्थिरताले नियमित पठनपाठन, परीक्षा, अनुसन्धान, र शैक्षिक कार्यतालिकालाई निरन्तर बिथोल्दछ, जसको प्रत्यक्ष असर विद्यार्थीको सिकाइ गुणस्तर, समयमै अध्ययन पुरा नहुनु, र भविष्यप्रति बढ्दो अनिश्चिततामा देखिन्छ। विश्वविद्यालयले शान्तिपूर्ण विचार विमर्श र बहसको संस्कार निर्माण गर्नुपर्नेमा आज हिंसा, डर र प्रतिशोधको राजनीतिक संस्कार स्थापित हुँदै गएको छ।

त्यसैगरी, बाह्य राजनीतिक हस्तक्षेपले विश्वविद्यालयको स्वायत्तता र उद्देश्यलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित पारेको छ। विद्यार्थी संगठनहरू स्वतन्त्र रूपमा शैक्षिक मुद्दाका पक्षमा बोल्ने ठाउँमा दलगत आदेश पालना गर्ने यन्त्रमा सीमित भइरहेका छन्। यस्ता संगठनहरूको प्राथमिकता विश्वविद्यालयको सुधार वा गुणस्तर वृद्धिमा नभई राजनीतिक दलका स्वार्थ पूरा गर्नमा केन्द्रित देखिन्छ। यसको प्रत्यक्ष मूल्य विवेकशील विद्यार्थी र प्रतिबद्ध शिक्षकले तिर्न बाध्य छन्। यसका साथै, विश्वविद्यालय प्रशासन, पाठ्यक्रम विकास, अनुसन्धान अनुदान वितरण, र प्रमुख पदमा नियुक्ति जस्ता महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेप बढ्दै जाँदा विश्वविद्यालयको स्वायत्तता निरन्तर कमजोर बन्दै गएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्वतन्त्र र सफल विश्वविद्यालयहरू स्वशासन, पारदर्शिता र प्राज्ञिक स्वतन्त्रताका आधारमा अगाडि बढेका छन्, तर नेपालमा यिनै मूल्यहरू संकटमा परेका छन्। यदि यो अवस्थाको गहिरो पुनर्विचार र सुधार नभएको खण्डमा विश्वविद्यालयहरू आफ्नो मूल उद्देश्यबाट च्युत हुने खतरामा छन्।

नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा देखा परेका राजनीतिक विकृति र संकटलाई सम्बोधन गर्न दीर्घकालीन दृष्टिकोण र बहुआयामिक रणनीति आवश्यक छ। पहिलो र प्रमुख उपाय स्वतन्त्र, समावेशी र विचारशील विद्यार्थी राजनीति हो, जुन दलगत स्वार्थको साङ्लोबाट मुक्त रहनुपर्छ। विद्यार्थी संगठनहरूले शैक्षिक सुधार, सहकार्य र विवेकशील नेतृत्व विकासमा ध्यान केन्द्रित गर्नु अत्यन्त जरुरी छ। विचार विमर्श, बहस र सहमतिमा आधारित संवादात्मक अभ्यासमार्फत नै लोकतान्त्रिक संस्कारको विकास सम्भव हुन्छ। त्यस्तै, प्राध्यापकहरू दलविशेषका प्रवक्ता होइन, तटस्थ र निष्ठावान् बौद्धिक गाइड बन्नुपर्छ। उनीहरूको आचरण र प्राथमिकता शिक्षण, अनुसन्धान र विद्यार्थीको बौद्धिक तथा नैतिक विकासमा केन्द्रित हुनुपर्छ। यस्तो व्यवहारले विश्वविद्यालयमा शैक्षिक धर्म, नैतिकता र अनुशासन पुनःस्थापित गर्न सघाउ पुर्‍याउँछ।

यस सन्दर्भमा नीतिगत सुधार र प्रभावकारी कार्यान्वयन अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। सरकारले विश्वविद्यालयहरूमा दलगत हस्तक्षेप रोक्न स्पष्ट नीति निर्माण गर्नुका साथै त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा प्रतिबद्धता जनाउनुपर्छ। विश्वविद्यालय अनुदान आयोग, शिक्षा मन्त्रालय र विश्वविद्यालय प्रशासनबीच समन्वय र पारदर्शी जिम्मेवारी बाँडफाँड हुन जरुरी छ। साथै, दीर्घकालीन समाधानको रूपमा पाठ्यक्रममै राजनीतिक साक्षरतासम्बन्धी विषयहरू—जस्तै लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार र कर्तव्य, राजनीतिक एथिक्स—समावेश गर्न सकिन्छ। यसले राजनीति प्रतिको बुझाइलाई गहिरो बनाउने, अन्धभक्त संस्कारको सट्टा विवेकी संलग्नता प्रोत्साहित गर्ने, र राजनीतिलाई जिम्मेवार अभ्यासका रूपमा हेर्न प्रेरणा दिनेछ। यसरी सन्तुलन कायम गरेर विश्वविद्यालयमा राजनीतिक अभ्यासलाई शैक्षिक, नागरिक र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकिनेछ, जसले शान्तिपूर्ण, समावेशी र गुणस्तरीय शैक्षिक वातावरण निर्माणमा टेवा पुर्‍याउँछ।

विश्वविद्यालय र राजनीति एकअर्कासँग गहिरो रूपमा आबद्ध छन्, र विश्वविद्यालयहरूमा राजनीतिक उपस्थिति अपरिहार्य छ भन्ने कुरा स्वीकार्नैपर्छ। तर प्रश्न यसको उपस्थितिमा होइन, त्यसको स्वरूप र प्रयोगमा छ। विश्वविद्यालयजस्तो ज्ञान–केन्द्रित संस्थामा राजनीति केवल सत्ता प्राप्तिको साधन होइन, शैक्षिक गुणस्तर, नागरिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्व निर्माणको माध्यम बन्नुपर्छ। यसका लागि राजनीतिक गतिविधिहरू विचारशील, शान्तिपूर्ण र शैक्षिक मूल्यमा आधारित हुन अत्यावश्यक छ। जब राजनीति शिक्षण, अनुसन्धान, नेतृत्व विकास र समावेशी सहभागिताको दिशामा केन्द्रित हुन्छ, तब त्यो सकारात्मक परिवर्तनको उत्प्रेरक बन्छ।

तर यिनै गतिविधिहरू असंयमित, दलमुखी र हिंसात्मक बनेमा विश्वविद्यालयलाई सामाजिक उत्थानको आधार होइन, अस्थिरता र अन्यायको स्रोत बनाइदिन्छ। वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा देखिएको विकृत राजनीतिक अभ्यासले यही खतराको संकेत गरिरहेको छ। त्यसैले अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो—राजनीतिलाई विश्वविद्यालयमा विवेक, नैतिकता र शैक्षिक उद्देश्यसँग पुनःसंलग्न गराउने दृष्टिकोण विकास गर्नु। सन्तुलन, तटस्थता र उत्तरदायित्वका आधारमा राजनीति अभ्यास गर्न सके मात्र विश्वविद्यालयहरू लोकतान्त्रिक अभ्यासका आदर्श स्थल र सामाजिक रूपान्तरणका अगुवा बन्न सक्छन्। यो सम्भावनालाई मूर्त रूप दिन सावधानीपूर्वक, नीतिगत रूपमा र बौद्धिक इमानदारीका साथ अघि बढ्नु आजको शैक्षिक अभियानको केन्द्र बन्नुपर्छ।

लेखक: प्रेम सिंह धामी विद्यार्थी, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस