वातावरणको अभाव वा AI को बढ्दो प्रयोग?

बाबुराम गौतम, काठमाडौ । विद्यालयप्रति विद्यार्थीको घट्दो आकर्षण केवल विद्यार्थीको अनुशासनको प्रश्न होइन; यो हाम्रो शिक्षण पद्धति, पाठ्यक्रम, विद्यालयको वातावरण, प्रविधिको प्रयोग र समग्र शिक्षा प्रणालीमाथिको गम्भीर प्रश्न हो। हाल विद्यालयमा किशोरावस्थाका विद्यार्थीहरूको शिक्षण–सिकाइ, शिक्षण विधि तथा शैक्षिक उपलब्धि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको देखिन्छ।

पछिल्लो समय विद्यालयमा भर्ना भएका कतिपय विद्यार्थी नियमित उपस्थित नहुने, आए पनि पूरा समय विद्यालयमा नबस्ने र पढाइ तथा सिकाइ प्रक्रियामा अपेक्षित रूपमा सक्रिय नहुने प्रवृत्ति बढ्दो छ। मूल्याङ्कन प्रक्रियामा समेत उनीहरूको सहभागिता र उपलब्धि कमजोर देखिन थालेको छ।

अझ गम्भीर कुरा त के छ भने कतिपय विद्यार्थीमा ‘पढ्न नपरे हुन्थ्यो, विद्यालय जान नपरे हुन्थ्यो’ भन्ने मानसिकता विकसित हुँदै गएको देखिन्छ। यो अवस्था केवल विद्यार्थीको व्यक्तिगत कमजोरी होइन; यसले हाम्रो विद्यालय शिक्षाको समग्र प्रभावकारितामाथि नै प्रश्न उठाएको छ।

आखिर विद्यार्थी किन विमुख हुँदैछन्? आखिर विद्यार्थी विद्यालय र शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियाबाट किन विमुख हुँदैछन्? के विद्यालयको क्षमता अभिवृद्धि गर्न आवश्यक भएको हो? शिक्षण–सिकाइ प्रभावकारी नभएर हो? अथवा विद्यार्थीको अध्ययनप्रतिको रुचि नै घट्दै गएको हो? यसको उत्तर कहाँ खोज्ने? विद्यालयमा, शिक्षकमा, अभिभावकमा, विद्यार्थीमा वा राज्यको शिक्षा नीतिमा? कतै हाम्रो पाठ्यक्रम नै समयअनुकूल, व्यावहारिक र वैज्ञानिक हुन नसकेको त होइन?

यदि पाठ्यक्रमले विद्यार्थीको वर्तमान आवश्यकता, रुचि र बदलिँदो सामाजिक परिवेशलाई सम्बोधन गर्न सकेको छैन भने त्यसको सुधारका लागि पहल कसले र कहिले गर्ने? राज्यले समस्या गम्भीर रूपमा महसुस गरेर पहल कदमी गर्दासम्म धेरै ढिलो भइसकेको हुन सक्छ। त्यसैले समस्या विकराल बन्नुअघि नै यसको कारण पहिचान गरी समाधानतर्फ अघि बढ्नु आवश्यक छ।

आजको युग प्रविधिको युग हो। AI, कम्प्युटर र इन्टरनेटले ज्ञानको दायरा अभूतपूर्व रूपमा फराकिलो बनाएका छन्। सूचना प्राप्त गर्न, नयाँ कुरा सिक्न र संसारका ज्ञान–स्रोतसँग जोडिन प्रविधिले विद्यार्थीलाई ठूलो अवसर दिएको छ। तर अवसरसँगै चुनौती पनि आएको छ।

AI तथा अन्य डिजिटल उपकरणको अनावश्यक वा अत्यधिक प्रयोगले विद्यार्थीको आफ्नै सोच्ने, खोज्ने, विश्लेषण गर्ने र सिर्जना गर्ने क्षमतामा असर पार्न सक्छ। प्रविधिले ज्ञान प्राप्तिलाई सहज र छिटो बनाउँदै गर्दा कतै यसले विद्यार्थीलाई बढी निर्भर, निष्क्रिय र अल्छी बनाइरहेको त छैन?

हामीले प्रविधिको प्रयोगबाट ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाइरहेका छौँ कि आफ्नो सोच्ने क्षमतालाई नै प्रविधिको जिम्मा लगाइरहेका छौँ? प्रश्न AI प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन। प्रश्न हो—AI लाई हामीले साधन बनाउने कि आफ्नो सोच्ने क्षमताको विकल्प? त्यसैले विद्यार्थीलाई प्रविधिबाट टाढा राख्ने होइन, यसको विवेकपूर्ण प्रयोग सिकाउनु आजको शिक्षाको महत्वपूर्ण दायित्व हो।

विश्वका विभिन्न मुलुकमा घट्दो जन्मदरका कारण शिक्षण संस्थाहरूमा विद्यार्थी सङ्ख्या घट्ने चुनौती पनि देखिन थालेको छ। नेपाल पनि भविष्यमा यसबाट अछुतो रहने अवस्था छैन। एकातिर विद्यार्थी सङ्ख्या घट्दै जाने, अर्कोतिर विद्यालयमा रहेका विद्यार्थीमै अध्ययनप्रतिको रुचि घट्दै जाने हो भने शिक्षाको भविष्यबारे गम्भीर बहस आवश्यक हुन्छ।

किशोरावस्थामै विद्यार्थीले अध्ययनप्रति रुचि गुमाउने, विद्यालय र शिक्षकप्रति नकारात्मक धारणा बनाउने तथा समाजसँगको सम्बन्ध कमजोर बनाउँदै जाने हो भने हामीले परिकल्पना गरेको उन्नत, सभ्य र समृद्ध समाज कसरी निर्माण होला? यो प्रश्न आजको शिक्षा प्रणालीले टार्न मिल्दैन।

सम्बन्धित निकायले समयमै पाठ्यक्रमको समीक्षा र आवश्यक ‘कोर्स करेक्सन’ गर्न नसक्ने हो भने शिक्षा र समाजबीचको दूरी अझ बढ्न सक्छ। त्यसको परिणाम विकृत सामाजिक सोच, अव्यवस्थित पारिवारिक संरचना र अमर्यादित व्यक्तित्वका रूपमा देखा पर्न सक्छ। हो, समस्या धेरै छन्। तर त्यसो भन्दैमा विद्यालय आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्छ?

विद्यार्थीलाई सही दिशानिर्देश दिने, अनुशासन र कर्तव्यबोध विकास गर्ने, प्रविधिको उचित प्रयोग सिकाउने तथा सिकाइप्रति सकारात्मक वातावरण निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण जिम्मेवारी विद्यालयकै हो। अब शिक्षण–सिकाइ केवल पाठ्यक्रम पूरा गर्ने र परीक्षा उत्तीर्ण गराउने प्रक्रियामा सीमित हुनु हुँदैन। शिक्षा व्यवहार, समाज, मानवता र मानवीय मूल्यसँग जोडिनुपर्छ।

हामीले विद्यार्थीलाई केवल पढाउने होइन, पढ्न चाहने वातावरण निर्माण गर्ने हो। उनीहरूभित्र जिज्ञासा जगाउने हो। प्रश्न गर्न, खोज्न, सोच्न र सिर्जना गर्न प्रेरित गर्ने हो।

शिक्षकको भूमिका पनि बदलिनुपर्छ ।

आजको विद्यार्थी हिजोको विद्यार्थी होइन। उसको हातमा सूचना छ, संसारसँग जोडिने माध्यम छ र सिक्ने वैकल्पिक स्रोतहरू छन्। त्यसैले आजको शिक्षकको भूमिका पनि समयअनुकूल परिवर्तन हुन आवश्यक छ। शिक्षक अब केवल पाठ्यपुस्तकको सामग्री सुनाउने व्यक्ति भएर पुग्दैन। शिक्षक मार्गदर्शक, प्रेरक, सहजकर्ता र सिकाइ वातावरण निर्माण गर्ने व्यक्ति बन्नुपर्छ।

विद्यार्थीले शिक्षकबाट उत्तर मात्र होइन, सही प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ। पाठ मात्र होइन, जीवन बुझ्न सिक्नुपर्छ। अंक मात्र होइन, व्यवहार र जिम्मेवारीको मूल्य बुझ्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई दोष दिएर मात्र समाधान हुँदैन । विद्यार्थी विद्यालय जान चाहँदैन भने त्यसको सम्पूर्ण दोष विद्यार्थीलाई दिनु सजिलो बाटो हो। तर समाधानको बाटो होइन।

हामीले आफैँलाई पनि प्रश्न गर्नुपर्छ—हाम्रो विद्यालय कति आकर्षक छ? हाम्रो शिक्षण विधि कति प्रभावकारी छ? हाम्रो पाठ्यक्रम कति व्यावहारिक छ? कक्षाकोठामा विद्यार्थीले कति बोल्न, सोच्न र सिर्जना गर्न पाउँछन् ?

आजको विद्यार्थीलाई हिजोकै शैलीमा मात्र पढाएर आजको चुनौती समाधान गर्न सकिँदैन। समय बदलिएको छ, प्रविधि बदलिएको छ, विद्यार्थीको सोच र सामाजिक परिवेश बदलिएको छ। त्यसैले शिक्षण विधि र विद्यालयको वातावरण पनि बदलिनुपर्छ।

अबको शिक्षा केवल परीक्षा केन्द्रित होइन, जीवन केन्द्रित हुनुपर्छ।

विद्यार्थीलाई केवल राम्रो अंक ल्याउने होइन, राम्रो सोच्ने बनाउनु आवश्यक छ। केवल प्रतिस्पर्धी होइन, सिर्जनशील बनाउनु आवश्यक छ। केवल दक्ष होइन, जिम्मेवार र मानवीय बनाउनु आवश्यक छ। हामीले प्रविधिको प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ, तर प्रविधिको दास बन्नबाट जोगाउन पनि सिकाउनुपर्छ। ज्ञान दिनुपर्छ, तर विवेक पनि दिनुपर्छ। स्वतन्त्रता दिनुपर्छ, तर जिम्मेवारीको बोध पनि गराउनुपर्छ।

विद्यार्थीको घट्दो विद्यालय उपस्थिति र शिक्षण–सिकाइप्रतिको घट्दो रुचिलाई केवल अनुशासनको समस्या भनेर हेर्नु पर्याप्त छैन। यो हाम्रो शिक्षा प्रणालीको ऐनामा देखिएको प्रतिबिम्ब हो। पाठ्यक्रम सुधार आवश्यक छ। शिक्षण विधिमा परिवर्तन आवश्यक छ।

विद्यालयको वातावरण विद्यार्थीमैत्री बनाउन आवश्यक छ। शिक्षकको भूमिकालाई समयअनुकूल बनाउन आवश्यक छ। प्रविधिको विवेकपूर्ण प्रयोग सिकाउन आवश्यक छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—विद्यार्थीलाई सुन्न आवश्यक छ किनकि विद्यार्थीलाई विद्यालयमा उपस्थित गराउनु मात्र शिक्षा होइन; उसलाई सिकाइप्रति उत्साहित गराउनु शिक्षा हो। कक्षाकोठामा बसाउनु मात्र उपलब्धि होइन; उसलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र सिर्जना गर्न सक्षम बनाउनु उपलब्धि हो।

अब हामीले विद्यार्थीलाई विद्यालयमा आउन बाध्य बनाउने कि विद्यालयलाई नै विद्यार्थी आउन चाहने ठाउँ बनाउने? सायद आजको शिक्षा बहसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो।

गौतम काठमाडौको बिजेश्वरिस्थित द सनसाइन स्कुल तथा कलेजका प्राचार्य हुनुहुन्छ ।